BRIC: Hướng tới sự đồng thuận hậu Washington

Các nước BRIC (Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc) vừa có cuộc họp tại thủ đô của Brazil, Brasilia, trong hai ngày 15-16/4. Sau khi gặp gỡ với Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào và một lần nữa phê bình "toàn cầu hoá bất cân xứng và có vấn đề", Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva đã mạnh mồm rằng, bản đồ kinh tế toàn cầu mới đã hình thành. Nhưng thực tế đã tiến triển đến đâu?

Bất cứ ai trên thế giới ngán ngẩm với những tên cướp biển Somali trong bộ trang phục Zegna gây cản trở tới thương mại toàn cầu đều quan tâm đến những gì BRIC đang làm. Những nước đang phát triển lớn nhất thế giới này có thể trở thành động lực của nền kinh tế toàn cầu trong vòng khoảng 4 thập niên nữa, như những gì cựu Tổng thống Nga Vladimir Putin vạch ra trong bài diễn văn nổi tiếng của ông tại Munich năm 2007: xây dựng một sự đồng thuận toàn cầu mới.

Đó được gọi là sự trỗi dậy của các quốc gia ngoài rìa (thế giới thứ hai và thế giới thứ ba). Đó được gọi là buổi bình minh của sự đồng thuận hậu Washington.

Các nhà lãnh đạo Ấn Độ, Nga, Trung Quốc, Brazil trong hội nghị BRIC 2010. Ảnh: ABC Live

Liệu WB cuối cùng sẽ tỉnh giấc để trở về với thế giới thực tại? Các nước BRIC đã họp tại Brazil chỉ một tuần trước hội nghị thường niên giữa WB và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) tại Washington (ngày 24-25/4).

Trật tự cũ có thể thấy không lấy gì làm vui vẻ, nhưng tiếng nói của BRIC đang và sẽ trở nên mạnh mẽ hơn. Không có gì bất ngờ khi họ sẽ đóng góp nhiều vốn hơn cho IMF, vì thế họ sẽ có nhiều tiếng nói hơn đối với việc cho ai vay tiền. Họ muốn một sự minh bạch từ Phố Wall. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 - cho tới nay vẫn chưa chấm dứt - vẫn được cho là do cái "sòng bạc tài chính" xiên xẹo do Phố Wall gây ra.

Chiến lược và minh bạch

BRIC có cuộc họp chính thức đầu tiên tại Yekaterinburg, Nga, tháng 9/2009. Vào thời điểm đó, họ đã đi sâu vào thảo luận cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và cân nhắc khả năng "hạ gục" đồng đôla Mỹ với vai trò là tiền tệ dự trữ của thế giới.

Giờ đây, chiến lược chung của họ đã trở nên "dễ nghe" hơn nhiều. Các nhà lãnh đạo của 4 quốc gia này hiểu rằng vẫn còn quá sớm để nghĩ về một đồng tiền chung, bởi trước tiên họ cần một lý tưởng để gắn kết.

Vì thế, ở thời điểm này, không có gì bất ngờ, như lời của Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc, thái độ vẫn là mềm mỏng, đề cập đến nhiều cụm từ như "hợp tác Nam - Nam", "đối tác chiến lược", "phát triển chung" và "hiểu biết chung". Nhưng lời kêu gọi "minh bạch hơn" là rất thực tế; dù nó có thể sẽ còn bị chỉ trích kịch liệt bởi người Mỹ và châu Âu trong cuộc gặp tiếp theo của nhóm G-20 tại Canada vào tháng 6 tới đây.

Không giống như Mỹ, khủng hoảng tài chính của BRIC không kéo dài dai dẳng, tỷ lệ tăng trưởng mạnh và ổn định. Tất cả những nước này đều đứng đầu tại khu vực. Không giống như Mỹ - và phần còn lại của thế giới đã thấy - ở cả 4 nước, đầu tư phát của chính phủ luân giữ một vai trò rất đặc biệt trong mô hình phát triển.

BRIC chiếm khoảng 42% dân số, gần 15% GDP toàn cầu và 30% thương mại thế giới. Nhưng họ chưa bao được coi là một khối kinh tế như Liên minh châu Âu hay khối thương mại Mercosur. Ít nhất là cho tới giờ vẫn như vậy.

Vì thế, con đường phía trước sẽ vẫn còn dài. BRIC đang bắt đầu bằng việc gắn kết lại để hỗ trợ các hoạt động thương mại, như thiết lập sự hợp tác gần gũi hơn giữa các ngân hàng phát triển ở Brazil, Ấn Độ và Trung Quốc trong một loạt các dự án liên doanh.

Tại Brasilia, các chuyên gia cũng đã thảo luận kinh nghiệm giao dịch bằng đồng tiền của hai nước giữa Brazil - Argentina, đồng real và peso chứ không phải bằng đồng đôla Mỹ. Giai đoạn tiếp theo, như Tổng thống Nga Dmitry Medvedev  đã "nhiệt tình" chỉ ra, bao gồm nhiều thỏa thuận hợp tác về công nghệ nông nghiệp, năng lượng, thiết kế máy bay, khám phá không gian và công nghệ Nano.

Trật tự thế giới mới

BRIC vẫn chứa đựng trong nó đầy mâu thuẫn. Trung Quốc và Ấn Độ còn ganh đua để có được một "thế thượng phong" tại châu Á.

Trung Quốc rõ ràng không muốn gì việc Ấn Độ cố giành một ghế tại Hội đồng Bảo an LHQ. Trung Quốc và Ấn Độ vẫn đang cạnh tranh gay gắt để giành lấy thật nhiều dầu và khí từ Trung Á. Nga thì thừa hiểu về sự xâm lấn của Trung Quốc tại Siberia. Ấn Độ hoàn toàn không hề vui gì khi Brazil - một trong những nhà xuất khẩu lương thực hàng đầu thế giới - muốn được hạ thuế đối với các sản phẩm nông nghiệp.

Bộ trưởng Tài chính Brazil Guido Mantega có chung quan điểm với Bộ trưởng Tài chính Mỹ khi kêu gọi định giá lại đồng nhân dân tệ; xuất khẩu hàng giá rẻ đang giết chết các nhà sản xuất Brazil cũng không kém so với các công ty Mỹ.

Nhưng những bất đồng nội bộ này đều không đáng kể so với chương trình nghị sự chung và tham vọng của BRIC. Somg họ sẽ phải tính toán làm sao để Washington không "phản kháng".

Theo những nước này, trật tự thế giới đa cực mới không thể có một trung tâm - mà hiện tại đang nằm ở Washington, nơi ngoài sự dẫn đầu về quân sự thì giờ đây sự yếu kém đã dần thấy rõ trên nhiều phương diện. Trung Quốc đã xây dựng được một nền kinh tế khá mạnh, vừa vượt qua Nhật thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới.

BRIC có thể bổ trợ cho nhau trong nhiều mặt (Brazil và Trung Quốc là những điển hình; Trung Quốc đã vượt qua Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Brazil). Nhưng vấn đề chính là họ không thể lên tiếng vì phần còn lại của thế giới đang phát triển và chưa phát triển - ngay cả khi Trung Quốc xuất khẩu thành công "mô hình" quyền lực mềm, niềm tin vào trật tự đa cực, can thiệp phi chính trị, phát triển đồng bộ và chuyển giao công nghệ.

Nhưng sự đồng thuận chính trị toàn cầu mới phải dựa vào LHQ - nhưng không phải là một LHQ do Mỹ chi phối; mà hơn hết là LHQ đã qua cải cách  với một Hội đồng Bảo an LHQ mở rộng và có tính đại diện đầy đủ. Có một điều chắc chắn, giới lãnh đạo ở cả Mỹ và châu Âu sẽ còn đấu tranh mãnh liệt để chống lại sự phai giảm quyền lực của mình.

BRIC vẫn đang nhấn mạnh việc đánh giá cấu trúc tài chính toàn cầu - và rằng cần phải bắt đầu cải cách sâu sắc các thể chế Bretton Woods. Họ sẽ ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn trong khối G-20. Hãy xem họ đã phát triển như thế nào quan điểm chung về các vấn đề nóng như hồ sơ hạt nhân Iran: một lần nữa họ nhấn mạnh tại Brasilia rằng họ muốn đối thoại chứ không phải đối đầu, trừng phạt hay đe dọa.

Vì thế, nên gọi những gì BRIC hướng tới là một sự phát triển chứ không phải một cuộc cách mạng. Con đường dù dài nhưng đã rõ, họ cùng thế giới đang hướng tới sự đồng thuận hậu Washington.

• Đình Ngân (Dịch từ bài viết của Pepe Escobar trên Asia Times)