Bùng nổ đào vàng trái phép tại châu Phi và Nam Mỹ

Những người nghèo khổ ở Ghana, cựu chiến binh tại Tây Congo và nông dân tại Peru đang ngày càng đông tham gia đội ngũ những người đào vàng bất hợp pháp. Họ hàng ngày đánh cuộc sức khỏe và cả mạng sống của mình vào vòng xoáy leo thang của giá vàng.

Ông Olle Ostensson, Trưởng ban Tài nguyên Tự nhiên tại Hội thảo của Liên hợp quốc về Giao dịch và Phát triển (UNCTAD), cho biết giá vàng tăng cao đã khiến hoạt động khai thác bất hợp pháp trở thành những vấn đề nghiêm trọng tại những nơi trước đây chưa hề biết đến vấn nạn này.

Giá kim loại quý này đã tăng gấp ba lần trong năm năm qua. Mới đây, căng thẳng tại khu vực Trung Đông đã khiến các nhà đầu tư trên thế giới tăng mua vàng để tránh rủi ro kinh tế có thể nảy sinh. Tình trạng này khiến giá vàng đã có lúc vọt lên trên 950 đôla một ounce vào tuần trước.

Không chỉ đàn ông mà cả phụ nữ cũng tham gia vào cuộc "đổ xô đi tìm vàng" tại các nước châu Phi. Ảnh:epa.gov.

Số liệu từ CASM, tổ chức chuyên điều tra về những vấn đề về môi trường và xã hội mà cộng đồng những người khai mỏ gặp phải, chỉ ra hiện có khoảng 13 đến 20 triệu công nhân khai thác kim loại hoặc đá quý theo quy mô nhỏ trên thế giới. Những người phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào các hoạt động này lên tới 100 triệu người.

Hoạt động khai thác thủ công chiếm 10% tổng sản lượng kim loại và kim cương của thế giới. Với ngành khai thác đá qúy, những người thợ mỏ thủ công còn đóng góp được nhiều hơn khi nắm giữ tới 75% tổng sản lượng. Tổng giá trị mà nhóm này khai thác được lên tới nhiều triệu đôla.

Ông Jon Hobbs tại Ban Phát triển Toàn cầu thuộc Vương quốc Anh, cho biết hiện khai thác thủ công bừa bãi đang trở thành vấn đề toàn cầu.

Theo ông Kenvin D'Souza, Giám đốc Kỹ thuật tại Wardell Armstrong, có những công ty khai mỏ phát hiện ra tới sáu nghìn người khai thác bất hợp pháp tại khu vực mà họ quản lý. Đây không chỉ là vấn đề về liên quan tới hoạt động kinh doanh của các công ty mà còn là vấn đề xã hội tại nhiều nơi.

Tại những mỏ tốt nhưng hẻo lánh tại nhiều phần của châu Phi, có từ 6 đến 8 triệu người đang khai thác thủ công.

Theo CASM, có khoảng 0,8 triệu tới 1,5 triệu thợ khai mỏ thủ công tại Congo, 0,35 triệu tới 0,65 triệu tại Sierra Leone và 0,15 tới 0,25 triệu tại Ghana, ngoài ra còn có hàng nghìn người khác tại những mỏ rải rác khắp châu lục.

Giá vàng, đá quý, và kim loại leo thang trong khi nguồn cung đang dần cạn kiệt, khiến những khu vực mà trước đây được coi là quá xa xôi thì nay đang được khai phá.

Thực tế, không phải tất cả các công nhân khai thác quy mô nhỏ đều làm việc bất hợp pháp. Thế nhưng, khi mà các công ty quốc tế tìm đến khai thác tại các địa bàn xa xôi, hoặc một số quốc gia bất ổn về chính trị, họ đã dẫm lên chân của người khai thác vàng thủ công. Từ đó biến nhóm người này thành những kẻ khai thác trộm tại vùng đất mà họ đã làm việc trong nhiều năm.

Ở một khía cạnh khác, xe tải cùng cần cẩu khổng lồ được các công ty đa quốc gia mang đến các mỏ vàng đã trở thành thỏi nam châm thu hút người khai thác vàng đến nhiều vùng chưa được khai phá.

Cuộc cạnh tranh căng thẳng cho quyền được khai thác tại những khu vực này đang dẫn đến xung đột giữa các tập đoàn đa quốc gia và các đối tượng được người trong nghề gọi là thợ "cao bồi".

Chẳng hạn như tại Ghana, đất nước có trữ lượng vàng thứ hai châu Phi, những người khai mỏ bất hợp pháp đã cản trở và khiến nhiều công ty thiệt hại tới hàng triệu đôla.

Công nhân khai thác lậu đến từ cả địa phương đó hoặc các nước láng giềng như Burkina Faso, Togo, Benin, và Bờ Biển Ngà. Khai thác bất hợp pháp tại Ghana diễn ra dưới quy mô lớn. Dân khai thác lậu có cả máy ủi, đèn pha để làm việc ban đêm. Điều này chứng tỏ đứng sau họ phải có những ông chủ nhiều tiền.

Một chuyên gia cho biết, dân đào vàng tại đây phần lớn là đàn ông từ 15 đến 40 tuổi, và là những gã "hảo hán" thực sự. Đứng sau nhóm người này là những ông chủ giàu có, những người dùng tiền để điều khiển mọi họat động của nhóm người bát nháo trên. Họ không chỉ khai thác trộm trên những khu mỏ thuộc quyền khai thác của các công ty mà còn ăn cắp dầu diesel, cáp đồng, và phá hệ thống điện dẫn tới thợ mỏ có thể bị mắc kẹt dưới lòng đất.

Bi kịch của tất cả những điều này là những người thợ khai thác vàng thủ công là họ vẫn không thể thoát ra khỏi đói nghèo, ông Paul Hollensen, lãnh đào cấp cao tại AngloGold Ashanti, nhà sản xuất vàng đứng thứ ba thế giới, cho hay.

Những người lao động này không được hưởng lợi trực tiếp từ giá vàng thế giới bởi họ sống tại những vùng hẻo lánh, nơi mà thị trường bị thao túng bởi chỉ một người. Đối tượng này thu mua vàng từ những người thợ nghèo khổ với giá bèo bọt.

Theo ông, chỉ kẻ đứng sau tài trợ cho cánh thợ mỏ nghèo là được hưởng lợi. Sau cùng, chỉ có những con người khốn khổ nai lưng ra làm việc tại các khu mỏ là chịu rủi ro.

Nghề khai thác vàng luôn nguy hiểm vì thủy ngân, loại kim loại nặng độc hại, được sử dụng để rửa quặng. Không chỉ dừng lại ở đó, nước thải độc hại chứa thủy ngân chảy ra từ các khu mỏ lại hòa vào nguồn cung cấp nước sinh hoạt cho các khu dân cư xung quanh.

Thủy ngân không phân hủy và luôn nằm trong đất, nước hay cơ thể động vật. Tiếp xúc với lượng lớn thủy ngân có thể dẫn đến chết người. Liều lượng ít sẽ gây ra các bệnh về não, thần kinh, và các bệnh di truyền.

Tuy nhiên, tại nhiều vùng ở châu Phi, nơi mà sau hàng thập kỷ xung đột đã phá hủy nền công nghiệp và cở sở hạ tầng, người dân không còn lựa chọn nào khác ngoài tìm vận may trong lòng đất.

Ông D'Souza tại Wardell Armstrong cho hay sau khi chiến tranh kết thúc ở phí đông bắc Congo, nhiều chiến binh trẻ tuổi rời khẩu súng và thật dễ dàng với họ để cầm xẻng lên và đi vào các khu mỏ.

Khu vực biên giới phía đông là một phần trong những vùng được quân đội kiểm soát nhưng vẫn luôn xảy ra đụng độ với phiến quân. Có đến 80% trong số các binh sĩ xuất ngũ tại phía đông Ituri, thuộc khu vực trên, đang là những thợ mỏ bất hợp pháp. Theo ông D'Souza, đây cũng là lý do vì sao tình hình ở đây rất nhạy cảm vì nhóm binh sĩ này sẵn sàng hạ cuốc xẻng để cầm súng khi cần.

Thợ mỏ trái phép, đặc biệt những cựu quân nhân, có thể là mối đe doạ nghiêm trọng tới các công ty khai thác cùng khu vực với họ. Những người làm công tác an ninh của các công ty không được phép trang bị vũ khí, thế nên những nhân viên này sẽ gặp rắc rối lớn nếu đụng độ với dân khai thác trộm với dùi cui và dao rựa trong tay.

Thợ đào vàng "thổ phỉ" tại châu Phi phải sống và làm việc trong điều kiện hết sức tồi tệ. Ảnh:ehponline.org.

Vấn đề thường trực tại những khu mỏ giàu đồng, vàng, và kim cương của Congo là bóc lột lao động, ô nhiễm môi trường, an toàn và quyền lợi của người lao động không được đảm bảo.

Tại Iturin, thợ mỏ phải đào bới trong môi trường rất tồi tệ và nguy hiểm là chuyện hết sức bình thường. Hơn nữa, cũng không có sự hiện diện của các tổ chức phi chính phủ tại những khu vực này. Thợ mỏ phải sống trong các khu dân cư tồi tàn, tạm bợ.

Ông Gavin Hilson, Giảng viên về phát triển và môi trường tại Đại học Reading nước Anh, cho biết về lý thuyết giải pháp cho vấn đề này khá đơn giản. Những hãng khai mỏ nên dành ra một số vùng đất và cho các đối tượng nghèo khai thác để kiếm sống.

Một khi những người này đã được tổ chức và vận hành dưới sự quản lý thường xuyên, các công ty có thể tiếp cận và trang bị thêm cho họ phương tiện cũng như tài chính.

Tuy nhiên ông cũng đánh giá, thực tế mọi chuyện phức tạp hơn nhiều. Các công ty thường sẽ không bỏ qua khu vực nào, ngay cả tại những vùng đất mà họ chưa sử dụng đến.

Xuân Hòa (theo Reuters)