Mỹ - Trung và "cuộc chơi lớn" mang tên Thái Lan

Trung Quốc và Mỹ đều đã và đang chinh phục Thái Lan. (Ảnh: Kennysideshow)

Sự "ve vãn" hòa nhã nhưng đều đặn của Bắc Kinh với Thái Lan là một câu chuyện ngoại giao thành công kéo dài hơn 30 năm, báo trước sự vươn xa hơn của Trung Quốc tới phần còn lại của khu vực thời gian gần đây.

Tuy nhiên, Bắc Kinh không đơn độc trong nỗ lực chinh phục Bangkok. Mỹ - siêu cường đối thủ của Trung Quốc và cũng là đồng minh của Thái Lan thời Chiến tranh Lạnh, đã tác động đến sự phát triển của quốc gia này nhiều hơn bất kỳ nước nào khác thời hiện đại.

Lấy lòng

Các chính phủ kế tiếp nhau của Thái Lan, dù là quân sự, dân chủ hay chuyên quyền, đều tiếp cận Trung Quốc và Mỹ theo một chiến lược tài tình đến mức cả hai cường quốc  hiện đều coi Thái Lan là người bạn quan trọng nhất của họ ở Đông Nam Á.

Sẽ rất thú vị khi được chứng kiến bất kỳ sự kình địch nào giữa Trung - Mỹ liên quan đến Thái Lan xảy ra trong những năm tới. Sự xáo trộn chính trị cùng những câu hỏi về người kế vị ngai vàng ở Thái Lan càng tăng thêm tình trạng không rõ ràng của mối quan hệ tay ba này.

Cách đây hai tuần, Thaksin - người đang trốn chạy một án phạt tù 2 năm ở Thái Lan, đã hủy bỏ kế hoạch xuất hiện tại Câu lạc bộ các phóng viên thường trú (FCC) ở Hồng Kông. Thay vào đó, ông đã diễn thuyết trước FCC cách đây 4 ngày thông qua một màn hình có đốm xám, kết nối với đường video được sắp xếp vội vàng từ Dubai.

"Tôi đã không có bất kỳ cuộc trò chuyện nào với Chính phủ Trung Quốc và chính quyền Hồng Kông. Tuy nhiên, tôi có cảm giác là họ có thể không thoải mái vì mối quan hệ của họ [với Thái Lan]. Vì vậy, tốt hơn là tôi nên tránh xa để bảo vệ mối quan hệ đó", cựu lãnh đạo Thái Lan tuyên bố trước một số đông khán giả gồm các doanh nhân, học giả và nhà báo.

Thaksin từng là một thủ tướng dân bầu được ưa chuộng và quyền lực nhất ở Thái Lan. Trong suốt 5 năm cầm quyền, ông đã đẩy Thái Lan tiến gần hơn về phía Bắc Kinh.

Thaksin cũng thông qua một thỏa thuận về hiệp ước tự do thương mại có sự giám sát tối thiểu với Trung Quốc. Bên cạnh đó, ông làm hài lòng các lãnh đạo đại lục bằng cách gây khó dễ cho những phần tử giáo phái Pháp Luân Công và những phần tử đòi độc lập cho Đài Loan ở Bangkok, ngay cả khi việc này gây ra các tranh cãi trong nước.

Tuy nhiên, Thaksin cũng đồng thời thỏa mãn Mỹ khi cho phép CIA tiến hành cái gọi là những chuyến bay "đen" chở các nghi phạm khủng bố sau thảm họa 11/9 qua không phận Thái Lan, mặc dù Bangkok phủ nhận không có bất kỳ nghi phạm khủng bố nào bị giam giữ trên đất của họ. Động thái này đã dọn đường cho Thái Lan được công nhận là "một đồng minh lớn không thuộc NATO" của Washington vào năm 2003.

Quan điểm của Trung Quốc

Bắc Kinh nhận thấy ở Thaksin - người Trung Quốc gốc Thái thế hệ đầu tiên, một đối tác thân thiện. Tuy nhiên, họ đang chơi một ván bài dài hơi và đã thiết lập nhiều mối liên lạc lâu dài hơn với giới cầm quyền chính trị, nhóm doanh nhân và giới chức hoàng gia Thái Lan, những người luôn luôn nghi ngờ tỉ phú truyền thông Thaksin.

Trung Quốc là nước lớn đầu tiên công nhận chính quyền do quân đội đứng đầu ở Thái Lan sau vụ lật đổ Thaksin trong một cuộc binh biến không đổ máu hồi năm 2006.

Thaksin dường như biết rằng ông là thứ hàng hóa đã bị hủy hoại vào lúc bản thân cạn kiệt tiền bạc, thời gian và các lựa chọn khi bị kết tội vắng mặt hồi tháng 10 vì tội lạm dụng quyền lực trong một vụ mua bán đất thời còn là Thủ tướng Thái Lan. Bắc Kinh dường như không sẵn sàng hy sinh những mối liên hệ đã xây dựng được ở Thái Lan vì lợi ích của một cựu lãnh đạo trong phe chống Thaksin.

Các chuyên gia phân tích chính trị và ngoại giao tin rằng, trong khi Trung Quốc sẽ miễn cưỡng dính líu một cách công khai tới tình hình chính trị ở Thái Lan bằng cách dẫn độ Thaksin về nước thì Bắc Kinh muốn vị cựu thủ tướng này ít gây chú ý hơn trên đất Trung Quốc.

Theo Trương Uẩn Lĩnh từ Viện nghiên cứu châu Á Thái Bình Dương thuộc Học viện khoa học xã hội Trung Quốc ở Bắc Kinh, nước này ủng hộ nguyên tắc không can thiệp và đứng ngoài mọi quyết định liên quan đến ông Thaksin của nhà chức trách Thái Lan.

Giáo sư Trương cho hay, Bắc Kinh rất coi trọng quan hệ với các nước láng giềng. Đối với họ, mối quan hệ với những người đang cầm quyền đặc biệt quan trọng dù Bắc Kinh có gần gũi với Thaksin đến chừng nào khi ông còn tại nhiệm. Các mối quan hệ như vậy đã được áp dụng trong nhiều thập niên.

Mặc dù Trung Quốc khiến nhiều chuyên gia phân tích quốc tế ngạc nhiên vì sự quyên tặng nhanh chóng hơn 1 tỉ USD cho kế hoạch giải cứu Thái Lan do Quỹ Tiền tệ Quốc tế chủ trì vào đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng tài chính trong khu vực năm 1997, nhưng hành động này đơn thuần chỉ là sự phản ánh một xu hướng sẽ quay trở lại hơn 20 năm.

Ian Storey - thành viên Viện nghiên cứu Đông Nam Á của Singapore, dẫn chứng việc Trung Quốc đã bán dầu cho Thái Lan với những mức giá được gọi là hữu nghị trong cuộc khủng hoảng dầu đầu những năm 1970 và chính thức hóa quan hệ ngoại giao vào năm 1975.

"Trung Quốc nhìn nhận tình hữu nghị với Thái Lan như một mối quan hệ đặc biệt và dễ dàng là mối quan hệ quan trọng nhất của nước này ở Đông Nam Á. Nó không dễ bị tác động dù ai lên cầm quyền", Tiến sĩ Storey nói.

Cách đây 30 năm, các căng thẳng thời Chiến tranh Lạnh đã đẩy các lực lượng vũ trang của Trung Quốc và Thái Lan vào một mối quan hệ lợi ích. Hai bên cùng xúc tiến việc giúp đỡ quân Khmer Đỏ bị lật đổ tại những nơi ẩn náu trong rừng. Những ràng buộc như vậy đã nảy nở thành một mối quan hệ chiến lược, trong đó các lực lượng vũ trang hai nước đã tiến hành những cuộc tập trận chung vài năm trở lại đây.

Thái Lan đã mua vũ khí và đạn dược của Trung Quốc. Các quan chức Thái Lan cũng trải qua đào tạo tại Trung Quốc. Hai bên hiện vẫn duy trì các cuộc hội đàm quốc phòng hàng năm.

Bắc Kinh nhận thấy ở Thaksin - người Trung Quốc gốc Thái thế hệ đầu tiên, một đối tác thân thiện. (Ảnh: Eptalk)

Mối quan hệ tay ba

Tuy nhiên, Tiến sĩ Storey cho hay, mối quan hệ song phương không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ với bằng chứng chỉ ra sự không hài lòng của các quân nhân Thái Lan về chất lượng đào tạo cũng như trang thiết bị của Trung Quốc.

Chuyên gia này nhận định: "Mối quan hệ Trung - Thái có ý nghĩa vô cùng lớn lao nhưng bị làm còi cọc đi vì chiều sâu cũng như quy mô của mối quan hệ quân sự Mỹ - Thái. Đây là mối quan hệ quân sự mạnh nhất và mang tính lịch sử nhất của Mỹ tại Đông Nam Á. Tôi không cho là Trung Quốc có thể sớm địch lại nó vào bất kỳ thời điểm nào trong tương lai".

Người ta bắt đầu thừa nhận mối quan hệ quân sự đang tăng tiến giữa Trung Quốc và Thái Lan vào tháng 7/2008 khi cả hai nước kỉ niệm 33 năm thiết lập quan hệ chính thức trong một chuyến công du Bắc Kinh của Thủ tướng Thái Lan khi đó - Samak Sundaravej, bạn chí thân của ông Thaksin.

Phát biểu tại Đại lễ đường Nhân dân, Chủ tịch Hồ Cẩm Đào tuyên bố Trung Quốc và Thái Lan là "anh em, đối tác và láng giềng tốt của nhau và hai dân tộc đã chia sẻ tình bằng hữu truyền thống, sâu sắc".

Nhấn mạnh mối quan hệ này "luôn luôn đặt trước" các ràng buộc với những nước láng giềng khác trong khu vực, ông Hồ Cẩm Đào nói thêm rằng: "Trung Quốc đánh giá rất cao cách Nhà vua Bhumibol [Adulyadej], các thành viên Hoàng gia và Chính phủ Thái Lan đặt ưu tiên hàng đầu vào mối quan hệ với Trung Quốc và cám ơn Thái Lan vì sự ủng hộ có giá trị đối với những vấn đề quan trọng như Đài Loan, Tây Tạng và Thế vận hội Bắc Kinh".

Việc ông Hồ Cẩm Đào đề cập tới Hoàng gia Thái Lan được coi là một điểm gợi nhắc mối quan hệ gần gũi giữa Bắc Kinh với Công chúa Sirindhorn, người con gái thứ hai rất được mến mộ của Vua Bhumibol.

Thitinan Pongsudhirak, Giám đốc Viện nghiên cứu an ninh và các quan hệ quốc tế tại Đại học Chulalongkorn (Bangkok) cho rằng, Trung Quốc hiện là cường quốc lớn có quan hệ mật thiết nhất ở Thái Lan "theo những cách chúng ta không thể thấy được".

"Trung Quốc có những liên hệ mạnh mẽ khắp giới chính trị và hoàng gia. Mỹ luôn là ưu tiên hàng đầu nhưng xu thế hướng tới Trung Quốc đã xuất hiện ở đó", ông Thitinan bình luận.

Tiến sĩ Thitinan nhìn nhận các mối ràng buộc ngày càng tăng lên giữa Thái Lan và Trung Quốc như một sự kết hợp giữa tính ngẫu nhiên và mưu đồ, hơn là một cuộc cạnh tranh lớn, bí ẩn. Theo ông, một nhân tố đáng để theo sát trong những năm tới sẽ là sự tiến triển dân chủ ở Thái Lan.

Ông Thitinan tin rằng, "nếu Thái Lan trở nên kém dân chủ hơn, họ sẽ nhận thấy mô hình phát triển của Trung Quốc hấp dẫn hơn và điều đó có thể tăng cường hơn nữa ảnh hưởng của Trung Quốc".

Các nhà ngoại giao phương Tây và châu Á nói, họ có thể nhìn thấy một thời điểm khi Thái Lan sẽ ngả gần hơn về phía Trung Quốc - một điều bất lợi cho Mỹ.

"Viễn cảnh đó sẽ không nhất thiết phải rõ ràng hay gây ấn tượng, nhưng có thể chứng minh là một trạng thái nghiêng đáng kể. Điều đó sẽ là cái gì đó mà Washington cảm thấy khó chấp nhận. Một vài trong chúng ta đã nói về điều đó như ’cuộc chơi vĩ đại’ mới", một phái viên phương Tây kỳ cựu bình luận.

Chẳng mấy người hy vọng viễn cảnh trên xảy ra một cách đột ngột. Thay vào đó, nó sẽ diễn ra từ từ (căn cứ vào sự lớn mạnh cũng như chiều sâu của mối quan hệ Mỹ - Thái), thậm chí có thể không phải luôn luôn rõ ràng.

Thái Lan từng đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ Mỹ thực thi sức mạnh quân sự trong suốt cuộc chiến tranh Việt Nam. Thái Lan từng chào đón các máy bay, binh sĩ và thiết lập các căn cứ cung cấp hậu cần cho Mỹ.

Trong quá trình này, quân đội Mỹ, FBI và CIA đã phát triển các cơ quan trọng yếu tại Thái Lan cũng như đào tạo hàng ngàn nhân viên của nước này - vượt quá bất kỳ nỗ lực nào khác trong khu vực.

Vào những năm 1950 và 1960, CIA thậm chí có vai trò trong việc giúp tài trợ và tổ chức các nỗ lực tăng cường sự ủng hộ đối với Vua Bhumibol, người luôn được kính trọng ở Thái Lan sau 62 năm trị vì.

Những mối liên hệ như vậy vẫn còn giá trị đến ngày hôm nay.

Cuộc chơi lớn

Cả Trung Quốc và Mỹ đều đang duy trì các hoạt động tình báo quy mô rộng lớn ở Bangkok như một phần sự hiện diện ngoại giao của họ. Hai bên cũng "ve vãn" tất cả những nhân vật nổi tiếng và "hữu dụng" trong tất cả các phe phái chính trị ở Thái Lan.

Khi phát biểu trước FCC hôm 12/3, Thaksin dường như đang đặt cược vào đồng USD với nhận thức rằng, các bình luận của ông có thể được nghe thấy ở cả Washington và Bắc Kinh. Cả Mỹ và Trung Quốc đều đang cấp visa cho ông.

Thaksin đã nêu ra các câu hỏi về những sự vượt quá quy định của chủ nghĩa tư bản Phố Wall và niềm tin của Washington vào các thị trường tự do. Tuy nhiên, ông vẫn lên tiếng ca ngợi chế độ dân chủ.

Là một cựu thủ tướng, Thaksin biết rõ hơn đa phần mọi người tính phức tạp cũng như tầm quan trọng ngày càng tăng lên của các mối quan hệ giữa Thái Lan với cả hai nước Mỹ và Trung Quốc.

• Thanh Bình (Theo South China Morning Post)