Thị trường điện cạnh tranh: Chưa vận hành vì thiếu sản phẩm

Theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ nêu tại quyết định số 26/2006/QĐ–TTg (ban hành tháng 1/2006) về lộ trình, các điều kiện hình thành và phát triển các cấp độ thị trường Việt Nam, thị trường phát điện cạnh tranh hoàn chỉnh phải được hình thành và hoàn thiện trong giai đoạn 2009 – 2014. Tuy nhiên đến nay, mọi điều kiện để thị trường đó ra đời vẫn gần như... không có gì.

Ông Phạm Mạnh Thắng, cục trưởng cục Điều tiết điện lực – cơ quan được giao thiết kế xây dựng thị trường điện cạnh tranh dường như cũng quên mất thời điểm mà Thủ tướng đã yêu cầu, khi nói với Sài Gòn Tiếp Thị rằng không có văn bản nào nói cụ thể ngày, giờ thị trường điện cạnh tranh phải đi vào hoạt động, trong khi giấy trắng, mực đen vẫn ghi rõ…

Ông Trần Đăng Khoa, phó trưởng ban Thị trường điện của tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho rằng thị trường điện cạnh tranh không thể hoạt động từ năm 2009 mà thậm chí phải lùi đến 2014 hoặc lâu hơn. Như vậy, việc hình thành thị trường điện cạnh tranh vẫn dừng ở mức rất sơ khai của cấp độ 1, tức là thị trường phát điện cạnh tranh thí điểm. Thời kỳ hình thành và vận hành của thị trường điện cạnh tranh thí điểm này (2005 – 2008), theo ông Khoa, phải kéo dài đến năm 2010, thậm chí lâu hơn.

Theo quy định, các nhà máy điện của EVN sẽ thí điểm cạnh tranh trong khâu phát điện theo mô hình một đơn vị mua duy nhất. Theo ông Khoa, đến thời điểm này mới có tám công ty của EVN tham gia (chiếm có 20% công suất phát điện toàn hệ thống). Tệ hơn nữa là do có trục trặc nên thị trường điện nội bộ này đã ngừng hoạt động từ 20/7/2007 đến nay vẫn chưa khởi động trở lại.

Vừa qua, EVN lập ra công ty Mua bán điện, thị trường điện nội bộ của EVN coi như có thêm thành viên thứ chín để chào giá cho phần 80% phát điện còn lại. Nhưng người ta lại nghi ngờ rằng công ty Mua bán điện này lại phá vỡ ý nghĩa của thị trường điện cạnh tranh, vì xu hướng của công ty này là khống chế thị trường để đem lại lợi ích cao nhất cho EVN.

Dường như chẳng mấy vui vẻ khi nói về chủ đề này. Ông cục trưởng cục Điều tiết điện lực Phạm Mạnh Thắng lấp lửng: “Thời điểm vận hành thị trường điện cạnh tranh ấy à? Phải bình tĩnh, đang chuẩn bị, còn lâu…”. Ông Thắng cho rằng những ai phát biểu rằng thị trường điện cạnh tranh có thể vận hành năm 2014, 2020 hay thậm chí 2030… đều là “những ông không có trách nhiệm gì cả”. Để có thể vận hành được thị trường này, theo ông, phải hội đủ bốn yếu tố, trước hết là đủ nguồn. “Làm sao có thể cạnh tranh khi cung còn không đủ cầu?”, ông Dũng cau có nói. Thứ hai là cơ sở hạ tầng phải tốt, thứ ba là hệ thống quy định để vận hành thị trường và cuối cùng là cơ cấu tổ chức. Theo ông Thắng, cơ cấu tổ chức cũng rất quan trọng vì nếu như hiện nay, có đơn vị lại vừa mua vừa bán (ám chỉ công ty Mua bán điện của EVN) thì hệ thống thị trường điện cạnh tranh cũng không thể vận hành được.

Ở một góc độ khác, ông Trần Viết Ngãi, chủ tịch hiệp hội Đầu tư xây dựng năng lượng Việt Nam nói rằng thị trường điện cạnh tranh hoạt động được cần ba yếu tố: trước hết là có người đứng ra thu xếp, tạo điều kiện vận hành thị trường là Chính phủ mà trực tiếp là bộ Công thương và bộ Tài chính; thứ hai là có đầy đủ các thành viên thị trường (các đơn vị phát điện của EVN, các nhà máy điện của các tập đoàn Than – khoáng sản, tập đoàn Dầu khí, các nhà đầu tư tư nhân, đầu tư nước ngoài); thứ ba là hệ thống truyền tải, phân phối, trung tâm điều độ hệ thống điện quốc gia. “Nhưng điều quan trọng nhất là các đơn vị truyền tải, phân phối điện, trung tâm điều độ hệ thống điện phải được tách ra khỏi EVN để các công ty phát điện có thể bán điện đến khách hàng với giá hợp lý không phải qua EVN nữa và chỉ phải trả phí truyền tải điện”, ông Ngãi nói.

Trong khi đại diện các cơ quan còn có ý kiến khác nhau về mô hình một thị trường điện cạnh tranh hoàn chỉnh (chứ chưa nói gì đến hai cấp độ tiếp theo là thị trường bán buôn điện cạnh tranh và thị trường bán lẻ điện cạnh tranh) để người mua điện được quyền chọn nguồn cấp điện chất lượng, giá rẻ nhất trên thị trường điện, thì thực tế cung ứng điện vẫn luôn trong tình trạng thiếu hụt trên toàn hệ thống. Những việc làm để hình thành nên một thị trường tươi đẹp như vậy vẫn còn trên giấy và chưa ai biết được bao giờ EVN mới hết độc quyền.

(theo Sài Gòn tiếp thị)