Thiếu điện không phải vì EVN thiếu vốn

Từ nhiều năm nay, cứ vào mùa khô là thị trường “nóng” máy phát điện riêng cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Mấy ngày qua ở Hà Nội, hàng loạt tuyến phố, khu dân cư lại bị cắt điện. Lần này không phải vì nguồn điện nào bị gián đoạn mà theo tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thì EVN đang phải sửa chữa lại hệ thống đường dây.

Khi trả lời báo chí về tình trạng thiếu điện gần đây, lãnh đạo EVN luôn nói là nhu cầu điện tăng cao, có hỏng hóc ở nhà máy này, nhà máy kia trong lúc hệ thống không còn nguồn dự phòng.

Trong khoảng 10 năm nay, EVN chưa lúc nào có một nguồn dự phòng cho nên mỗi khi có một nhà máy nào đó hỏng hóc 1 - 2 tổ máy, tổng công suất phát điện bị hụt ngay và trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia (thuộc EVN) sẽ nhanh chóng đưa lệnh cắt điện đến khu vực nào đó.

Trước năm 2000, mỗi năm nước ta thiếu từ 500 - 600MW điện và từ năm 2007 đến nay thiếu chừng 800 - 1.000MW. Dự báo từ năm 2008, lượng cung cần phải bổ sung vào hệ thống truyền tải điện khoảng 2.000MW và EVN cần phải có vốn đầu tư khoảng 40.000 tỉ đồng.

Đó thực sự là con số khổng lồ và việc tăng giá điện dường như là một lý do khách quan để EVN có nguồn đầu tư cho các công trình điện mới. Nhưng theo nhiều chuyên gia kinh tế, tăng giá điện không phải là giải pháp duy nhất nếu biết giải quyết vấn đề độc quyền trong ngành điện.

Theo ông Trần Viết Ngãi, chủ tịch hội năng lượng Việt Nam, việc tăng giá điện chỉ có thể giảm lỗ cho EVN chứ không thể giúp có đủ nguồn để khắc phục được tình trạng thiếu điện trước mắt.

“Cơn khát điện ngày càng nóng bỏng bởi nhà nước chưa sớm tạo ra cơ chế, biện pháp chủ trương để thực sự thị trường hoá ngành điện và chống được độc quyền”, ông Ngãi nói.

Với tình trạng thiếu hụt điện lớn hiện nay, theo ông, chỉ để một mình “ông lớn” EVN lo thì không đủ và cần nhanh chóng có cơ chế khuyến khích mạnh sự tham gia của nhiều nhà đầu tư xây dựng nhà máy điện, do mỗi công trình điện cần phải có thời gian chuẩn bị và đầu tư ít nhất mất 6 - 7 năm.

Trong một số hội nghị gần đây, đại diện của vài đơn vị ngoài EVN đã đầu tư lớn vào các công trình sản xuất điện như tập đoàn Than - khoáng sản, tập đoàn Dầu khí... cũng đã có ý phàn nàn là EVN “không fair” (chơi không đẹp) khi luôn ưu ái về cơ chế, giá… với các các công ty trực thuộc và họ không thể bán điện cho ai khác ngoài EVN.

Ở các nước, thông thường, nhà nước chỉ độc quyền trong khâu phân phối, truyền tải điện, nhưng ở Việt Nam, EVN làm tất: từ quy hoạch mạng lưới, đầu tư (hiện chiếm 90%) đến truyền tải, phân phối, giá bán…

Không thể xoá hoàn toàn độc quyền trong lĩnh vực điện nhưng việc tách khâu truyền tải, phân phối, điều độ điện khỏi EVN để giao một cơ quan độc lập khác của nhà nước quản lý là rất cần thiết để có một thị trường điện cạnh tranh bình đẳng, thu hút được nhiều nhà đầu tư tham gia, để xác định được mức giá điện hợp lý.

Nhiều nhà đầu tư cho biết điều họ băn khoăn hiện nay không phải vì chuyện EVN chỉ muốn mua giá thấp, mà chủ yếu là ở chỗ “cơ chế chưa rõ ràng”. Thật khó hiểu khi EVN đang mua điện của Trung Quốc với giá gần 1.100 đồng/kWh, trong khi mua điện từ các nhà máy điện độc lập trong nước chỉ khoảng 740 đồng/kWh.

Hậu quả của chuyện để EVN độc quyền quá lâu dẫn tới  tình trạng thiếu điện kinh niên, thái độ phục vụ cửa quyền thì ai cũng đã thấy. Nhưng một điều đáng nói nữa là mức thâm dụng điện năng của Việt Nam cũng rất cao.

Theo tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh, chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright của đại học Harvard tại TPHCM, Việt Nam phải đạt tốc độ sử dụng điện 2% mới tạo ra một đơn vị tăng thêm của GDP.

Trung Quốc trong suốt 20 năm chỉ mất hơn 1% tốc độ phát triển điện để tạo ra 1% GDP, trong khi mức độ công nghiệp hoá của họ cao hơn. Mức độ tổn thất điện năng cũng rất lớn: hiện nay là 11% cao hơn rất nhiều so với các nước, ví dụ như Trung Quốc, chỉ mất 7,4%.

Như để củng cố thêm vị thế độc quyền, EVN lại có xu hướng sử dụng nguồn lực có hạn của mình mở rộng đầu tư sang các lĩnh vực khác: viễn thông, ngân hàng, địa ốc…

Nhận xét về điều này, tiến sĩ Nguyễn Quang A, viện trưởng viện Nghiên cứu phát triển có nói rằng, chừng nào còn độc quyền, chừng nào nhà nước chưa cứng tay với các tập đoàn mà còn hết sức nâng đỡ để các tập đoàn bành trướng sang cả những lĩnh vực khác thì nạn thiếu điện, cắt điện, và khát đầu tư vẫn là căn bệnh kinh niên không phương cứu chữa.

Theo Mạnh Quân
Báo Sài Gòn tiếp thị