Tôi tin vào trí tuệ Việt Nam!

GS Đặng Văn Soa, giảng viên chính của Khoa Vật Lý, Đại học Sư phạm Hà Nội, vừa vinh dự trở thành vị giáo sư trẻ nhất nước ta. Ông được phong tặng danh hiệu cao quý này năm 2007, khi bước vào tuổi 46.

Trò chuyện với VTC News trong không khí của mùa xuân đang đến, GS Đặng Văn Soa cho biết, ông tin, rất tin vào trí tuệ Việt Nam!

Giáo sư 46 tuổi: già hay trẻ?

- 46 tuổi không phải là tuổi được coi là trẻ. Vậy mà ở tuổi này, chúng ta mới có một GS trẻ nhất. Theo GS, điều này là bình thường hay không bình thường?

GS Đặng Văn Soa, giảng viên chính của Khoa Vật Lý, Đại học Sư phạm Hà Nội.

- Tôi cho là điều bình thường. Ở nước ngoài, các GS cũng chủ yếu ngoài 40. Ví dụ như ở Nhật, việc tấn phong GS rất chặt chẽ, hạn chế số lượng nhất định ở viện và trường. Chỉ khi có trường hợp chuyển đi hoặc về hưu mới có cơ hội cho người khác.

Việc phong GS phải dựa vào những đóng góp nhất định vào sự nghiệp nước nhà. Chúng ta nên phong những người  giỏi, thực sự có đóng góp với đất nước, chung tay chung sức xây dựng với đất nước.

- Ở nước ngoài, có những giáo sư mới xấp xỉ tuổi 40. Họ có cơ chế để những người vừa trẻ vừa tài có thể khẳng định mình sớm hơn. Việt Nam không ít những người vừa trẻ vừa giỏi, nhưng hình như họ vẫn chưa đủ điều kiện nào đó để được vinh danh sớm hơn?

- Vì sao lại lâu như thế ư? Đó là cả một hệ thống. Bản thân ai cũng hào hứng với việc phong GS vì nói thật lòng là ai cũng mong được nhà nước, chính phủ, đồng nghiệp công nhận. Nhưng sự mong muốn đó với thực tiễn cuộc sống vẫn còn những khoảng cách.  Theo tôi có thể có những lý do sau đây:

Thứ nhất, việc phong GS, PGS nhiều khi chưa thực sự gắn liền với lợi ích, nên nhiều nhà khoa học trẻ chưa xem đó là nhu cầu bức thiết, vì đằng nào rồi điều này cũng sẽ đến, nếu họ có thực tài. Có những chuyến đi khoa học tốt hơn cho sự nghiệp khoa học của họ, tốt hơn về tài chính,...

Thứ hai,  việc phong học hàm của ta hiện nay, nhìn chung các quy chế đã chặt chẽ và định lượng hơn trước đây. Dù sao đi nữa,  các tiêu chí vẫn còn “cứng” và thiếu uyển chuyển, và chính điều này có thể bỏ sót một số nhà khoa học trẻ thực sự có tài.

Tôi mong muốn rằng, những năm tới đây, các quy định về GS, PGS của ta sẽ đi vào thực chất hơn, sẽ có nhiều các nhà khoa học trẻ hơn chúng tôi đủ điều kiện để trở thành GS, PGS, chung tay chung sức đóng góp vào sự nghiệp khoa học và giáo dục nước nhà.

Tôi khuyến khích các bạn trẻ ra đi để trở về

Đảng và Nhà nước ngày càng quan tâm hơn đến sự phát triển khoa học nước nhà. Ngày càng có nhiều bạn trẻ được đi học tập và nghiên cứu ở nước ngoài bằng ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, theo GS Soa, điều này là chưa đủ. Trong xu thế hội nhập, để phát triển nội lực, nhà nước cần phải có một chính sách đủ tầm, để sao cho khuyến khích được các bạn trẻ sau khi học thành tài sẽ trở về phục vụ đất nước lâu dài.

 - Gần đây nhiều bạn trẻ được đi học tập nghiên cứu ở nước ngoài bằng ngân sách nhà nước. Nhưng có nhiều bạn trẻ sau khi học thành tài đã không trở về. Về điều này GS có điều gì chia sẻ?

- Một quốc gia muốn phát triển lâu dài và bền vững không thể không phát triển khoa học, nhất là KH cơ bản. Đảng và Nhà nước ta trong những năm qua đó có những quan tâm tới sự phát triển khoa học, trong đó có khoa cơ bản. Gần đây ngày càng có nhiều bạn trẻ được học tập nghiên cứu ở nước ngoài bằng ngân sách của nhà nước, điều này thể hiện sự quan tâm lớn của Nhà nước ta đến sự phát triển khoa học nước nhà. Nhưng sự quan tâm đó theo tôi cũng bất cập và chưa đi vào đời sống. Cần phải có một chính sách có tính chất như sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình phát triển của đất nước.

Trong đó, tôi nhấn mạnh đến vấn đề hợp tác quốc tế giữa các nhà khoa học. Không chỉ là các hợp tác giữa chính phủ các nước, ký kết các văn kiện, liên kết các bộ ngành… ở tầm vĩ mô,  mà sự hợp tác cá nhân giữa các nhà khoa học Việt Nam và thế giới cũng cần đưa thành chính sách, thành tiêu chí bắt buộc để xét chọn GS hay đánh giá về một nhà khoa học, nhà giáo...

Nhờ sự liên kết này mà rất nhiều nhà khoa học trẻ Việt Nam được sang nghiên cứu, học tập ở nước ngoài rồi trở về cống hiến cho đất nước. Trong gần chục năm qua nhóm nghiên cứu của chúng tôi  và vài nhóm nghiên cứu khác đã gửi nhiều sinh viên xuất sắc của ta sang các nước tiên tiến để học tập và nghiên cứu. Các bạn trẻ sẽ được tiếp cận với những vấn đề khoa học mới hơn chúng tôi, điều này thực sự làm chúng tôi rất tự hào.

Nhưng điều tôi băn khoăn là số các em thành tài trở về còn ít quá, rồi đây ai sẽ là người thay thế chúng tôi  đóng góp vào sự phát triển khoa học và giáo dục nước nhà?

- Nhưng khi các SV giỏi ra đi không trở về, ông và các đồng nghiệp có tiếp tục giới thiệu các học sinh của mình đi nữa không khi thế hệ nối tiếp ông còn chưa định hình rõ?

- Đừng nghĩ rằng các em không quay về là các em dở đâu. Việc đưa các em đi học tập và nghiên cứu ở các nước tiên tiến thực sự là niềm vinh dự của chúng tôi và các đồng nghiệp. Các em dù giỏi, dù xuất sắc đến đâu, nếu ở trong nước, năm này qua năm khác, theo hướng này hay hướng kia, vẫn chỉ có thành công nhất định. Và để trở thành như chúng tôi, một nhà giáo, nhà khoa học rất đỗi bình thường, cũng đã rất vất vả. Mà thậm chí còn không được, vì các em chỉ được tiếp xúc với một nhóm thầy nào đó, chủ đề khoa học nhất định nào đó, nền khoa học nhất định,… thì rõ ràng rất hạn chế phát triển.

Các em đi nước ngoài,  được tiếp xúc, tiếp cận với nền khoa học mới, vấn đề mới, làm KH trong điều kiện tốt hơn. Còn các em ở đâu, thì các em vẫn mang trong mình dòng máu của người Việt. Tôi nghĩ rằng, trong xu thế hội nhập, để phát triển nội lực, nhà nước càn phải có một chính sách đủ tầm, để sao cho khuyến khích được các bạn trẻ sau khi học thành tài sẽ trở về phục vụ đát nước lâu dài.

Phải xây dựng chính sách cho 3 chân kiềng: Kinh tế - Công nghệ - Khoa học cơ bản

- Nhưng nếu bản thân những người như GS không tác động thì đến bao giờ Việt Nam mới có tên trong bản đồ khoa học thế giới? Vậy theo GS, Nhà nước phải thay đổi chính sách như thế nào để thu hút người tài quay trở lại?

- Lớp trẻ không nhìn vào những chính sách nhất thời, trải thảm đỏ để quay về đâu. Không phải cứ cho trăm triệu, chục triệu là các em quay về. Điều này cũng khuyến khích nhưng không phải là tiên quyết.

Muốn người tài trở về, trong đó có các bạn trẻ, thì họ phải thấy “nội lực” có sự phát triển, đặc biệt, phải có môi trường làm KH đủ mạnh. Nhà nước phải thay đổi chính sách, chính sách đó phải phát triển, đi lên và nhất quán, chứ không phải hôm nay nghĩ một chính sách này, ngày mai lại nghĩ thêm một chính sách khác.

Tôi lấy ví dụ, Nhà nước cứ nói trải thảm đỏ đón người tài, nhưng để các bạn trẻ trở về, thì họ phải thấy các thầy và các đồng nghiệp của họ trong nước sống và làm việc như thế nào. Năm năm trở về vẫn thấy các thầy như vậy, thỉnh thoảng có những công bố trên tạp chí nước ngoài thế là tốt lắm rồi. Mười năm quay về các thầy vẫn như vậy. Đến cơ quan vẫn thấy các thầy và các đồng nghiệp làm việc trong các điều kiện thiếu thốn, thì làm sao họ dám trở về?

Tính đến việc tăng lương, Nhà nước cũng phải nghĩ đến cải thiện môi trường làm việc.Tôi thấy các GS ở các trường ĐH Việt Nam rất ít người có phòng làm riêng, bản thân tôi cũng thế.

- Nếu Nhà nước tập trung làm kinh tế, phần nào “xem nhẹ” khoa học, nhất là khoa học cơ bản. Theo GS, điều này sẽ dẫn tới hậu quả gì?

- Như trên tôi đã nói, một đất nước, muốn phát triển thì phải quan tâm đến khoa học, đặc biệt là khoa học cơ bản. Một đất nước muốn phát triển lâu dài và bền vững phải có 3 chân kiềng vững chãi: Kinh tế, KHCN và KH cơ bản. Kinh tế không phát triển thì không thể hỗ trợ cho khoa học cơ bản. Nếu KH cơ bản không đi trước để phát minh ra cái này cái kia, thì KHCN không có cơ hội phát triển. Chính KHCN là đòn bẩy căn bản cho phát triển kinh tế, giúp đưa ra những sản phẩm công nghệ cao, hàm lượng trí thức cao, giá bán cao hơn là bán sức lao động. Nhật Bản và Hàn Quốc là những ví dụ sinh động cho chúng ta.

Gần đây tôi được mời sang Trung Tâm Hạt Nhân Châu Âu (CERN)  làm việc. Có những thứ bảy, tôi dùng xe đạp đi thăm quanh lân cận vùng Giơnevơ. Người lơ thơ, vài khu công nghiệp sạch sẽ. Một nhà máy như thế chỉ cần 1 đến 2 ha đất, nhưng có thể tạo công ăn việc làm cho hàng nghìn công nhân với mức lương cao đủ nuôi gia đình họ. Trong khi đó, 2 ha đất nông nghiệp nuôi được mấy người? 2, 3 hộ nông dân là cùng.

Tôi cho rằng, tư duy phải thay đổi mới hy vọng cuộc sống thay đổi.

- Vậy GS có hy vọng vào trí tuệ Việt Nam không?

- Trí tuệ Việt Nam tuyệt vời chứ! Một minh chứng rằng chúng ta đã đánh bại mọi cuộc xâm lăng với những kẻ thù mạnh hơn chúng ta nhiều. Ngày nay, trong xu thế hội nhập, người Việt thành công ở nhiều nơi lắm, trong nhiều lĩnh vực.

Nhưng thành công đến đâu cũng phải đặt câu hỏi. Chúng ta chưa thấy người Việt Nam nào  có những phát minh đủ lớn để có thể đạt giải Nobel chẳng hạn. Nhưng tôi có niềm tin rằng chúng ta sẽ có giải Nobel, nhưng có thể phải mất một vài thế hệ hoặc lâu hơn nữa. Nhật Bản cũng phải đi gần 200 năm. Trong lĩnh vực khoa học cơ bản, họ có hàng ngàn nhà khoa học xuất sắc, có nền khoa học tốt… họ mới có một vài nhà khoa học có những phát minh lớn để đoạt giải, đó là sự chọn lọc rất tự nhiên.

Chúng ta cũng phải xây dựng một đội ngũ đông đảo các nhà khoa học giỏi, trong một mội trường chuyên nghiệp,  để đến một lúc nào đó, tất cả những ý tưởng lớn được hội tụ vào một người hoặc một nhóm nhà khoa học, sẽ đưa ra những ý tưởng mới, những phát minh lớn, và những giải thưởng khoa học lớn sẽ đến với chúng ta. Như vậy, để có một con người như thế, một nhóm nhà khoa học như thế, cần rất nhiều người giỏi, cần những thế hệ phía trước. Tôi cho rằng, đừng tự ti về người Việt!

- Xin cảm ơn GS và chúc GS một năm mới hạnh phúc, thành đạt!

Hiền Lê (thực hiện)