Tràm Chim Đồng Tháp cháy, sếu vẫn ở lại

 - Tràm Chim Đồng Tháp bắt đầu cháy từ ngày 22/4. Ngay trong ngày cháy ấy, hàng chục con sếu vẫn ở trong vùng lõi A1 và kiếm ăn trên vùng đồng cỏ năng. Cháy rừng tràm được khống chế kịp thời sẽ có ích cho sinh cảnh của rừng... 

TS. Dương Văn Ni (người đầu tiên bên tay phải) đang kiểm tra đồng cỏ năng hồi giữa tháng 4/2008. Nhiều dấu vết cho thấy chim sếu đã về và kiếm ăn. Ảnh: H.Cát

Ngày 28/4, ônh Huỳnh Thế Phiên, Giám đốc Vườn quốc gia Tràm Chim Tam Nông - Đồng Tháp khẳng định, vùng lõi A1 tuy cháy khá dữ dội trong mấy ngày qua, nhưng những con sếu vẫn tiếp tục kiếm ăn trong vùng lõi. Vụ cháy là một tai nạn ngoài ý muốn, nhưng nhờ các lực lượng phòng cháy chữa cháy của tỉnh, nên đám cháy đã không lan rộng và thiệt hại không nghiêm trọng.

Trước đó, ngày 27/4, đoàn đại biểu Quốc hội gồm có UB Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Vụ Khoa học Công nghệ và Môi trường - Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Kiểm lâm, đại biểu các nơi như: Cao Bằng, Gia Lai, Ninh Thuận, Thanh Hóa, Vườn quốc gia Côn Đảo, và rất nhiều nhà khoa học đã đến tham quan Vườn quốc gia Tràm Chim. Vào thời điểm đó, 33 con sếu vẫn tiếp tục kiếm ăn trên các đồng cỏ năng.

Lửa tạo sinh cảnh mới

Ở một góc độ nào đó, cháy rừng tràm có thể có ích cho sinh cảnh của rừng... 

Ước tính diện tích cháy chiếm khoảng 500ha ở khu A1, phần lớn là các vùng đồng cỏ và một số diện tích rừng tràm. Trận cháy vừa qua đã giúp dọn dẹp các vật liệu gây cháy. Đối với hệ sinh thái ngập nước theo mùa như Tràm Chim, lửa chính là một yếu tố tự nhiên cần thiết. Cây tràm sẽ được bảo vệ tốt và tái sinh nhanh sau những trận cháy vừa phải.

Trận cháy vừa qua đã giúp dọn dẹp những vật liệu gây cháy. Ảnh: Nguyễn Hùng

Theo các chuyên gia, đồng cỏ sẽ phục hồi rất nhanh. Điều này có thể quan sát được ở các đồng cỏ đã được đốt chủ động vào đầu tháng 4 vừa qua. Diện tích tràm lâu năm không bị thiệt hại gì, lửa chỉ làm cháy dưới gốc, dọn sạch lớp thực bì. Ngoài ra, khoảng 34ha tràm con tái sinh, mọc rất dày, bị lửa leo đến ngọn, nhưng rừng tràm này có thể phục hồi đám tràm cháy ngày 10/4 rất tốt ngay trong khu A1.

TS. Trần Triết, ĐH Khoa học Tự nhiên - ĐH Quốc gia TP.HCM cho biết, khả năng xảy ra cháy lớn, thậm chí lớn hơn thế, đã được các nhà khoa học dự báo trước. Tuy nhiên, xét về mặt sinh thái, trận cháy này có thể mang lại nhiều điều tốt cho thiên nhiên Tràm Chim.

Nhiều năm qua, quản lý lửa và nước luôn được quan tâm tại Vườn quốc gia Tràm Chim. Để bảo vệ rừng tràm khỏi bị cháy, người ta sử dụng phương pháp giữ nước. Từ một hệ sinh thái đất ngập nước theo mùa, Tràm Chim trở thành một vùng nước ngập úng quanh năm. Nhiều loại động thực vật cũng theo đó mất đi. Đặc trưng nhất là sự giảm sút của sếu đầu đỏ, vì không còn đất sống và lương thực khi đồng cỏ năng luôn bị chìm trong nước.

ThS. Nguyễn Hữu Thiện, cố vấn Dự án Phục hồi sinh thái đất ngập nước Đồng Tháp Mười - tổ chức Quỹ quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (World Wild Fund for Nature - WWF), khẳng định, rủi ro cháy là luôn luôn có ở Tràm Chim. Trận cháy vừa rồi ở khu A1 là do những tích luỹ nguy cơ cháy vào những năm giữ nước trước đó.

Nhưng, một chương trình điều tiết nước kéo dài từ tháng 3/2005-10/2006, được triển khai bởi các chuyên gia của Chương trình Đa dạng sinh học đất ngập nước sông Mêkông (Mekong Wetlands Biodiversity Programe - MWBP). Điều tiết nước là để "nháy lại" chế độ thủy văn của Đồng Tháp Mười xưa, cái đã tạo ra hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của Đồng Tháp Mười. Điều tiết nước để giảm vật liệu cháy nhờ quá trình oxy hóa, phân hủy.

"Các chuyên gia trong và ngoài nước đã đưa ra các mực nước cụ thể cho từng tháng đối với từng khu vực. Mực nước này đã được thực hiện ở khu A1, A4, A5 trong 3 năm qua và đã phục hồi đồng cỏ từ 800ha năm 2005 lên 2700ha năm 2006. Sau khi điều tiết nước, sếu đã tăng từ 41 con năm 2005 lên 89 con năm 2006, 125 con năm 2007, và 126 con năm 2008," ThS. Nguyễn Hữu Thiện nói.

Kiểm soát "ngòi nổ chậm" ở khu A2

Tuy nhiên, những vụ cháy rừng bột phát trong mùa khô dễ trở thành những vụ cháy lớn, khó kiểm soát và  thiêu huỷ toàn bộ sinh cảnh rừng.

Sau một trận lửa, rừng tràm sẽ lại tái sinh nhanh chóng. Ảnh: N.Hùng

Cháy khu A1 có thể đã trầm trọng hơn nếu không có điều tiết nước. Vật liệu cháy, những thảm thực bì, ở A1 đã giảm rất nhiều nhờ điều tiết nước trong 3 năm 2006-2007-2008. Lửa lấy đi sinh khối cũ, tạo sinh cảnh mới cho các loài.

ThS. Nguyễn Hữu Thiện cho rằng Vườn quốc gia Tràm Chim là bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước và đa dạnh sinh học theo quyết định 253 ngày 29/12/2008 của Thủ tướng Chính phủ.

Quản lý thủy văn phù hợp là điều tối quan trọng cho hệ sinh thái. Các mực nước do MWBP đưa ra đã được nghiên cứu công phu trong suốt quá trình dài với sự đóng góp của nhiều nhà khoa học Việt Nam và thế giới.

"Không quản lý thủy văn, không còn hệ sinh thái. Giữ nước cao thì rất dễ, ai cũng làm được, không cần phải có kiến thức sinh thái. Nhưng giữ nước cao là tích lũy rủi ro cháy ngày càng cao", ThS. Thiện nói.

Theo TS. Dương Văn Ni, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu thực nghiệm đa dạng sinh học Hòa An - ĐH Cần Thơ, tràm tuy là một loại cây rất dễ thích nghi, nhưng ngập nước kéo dài khiến tràm có thể tạo ra bộ rễ trên không, rất dễ cháy.

Hơn thế nữa, việc giữ nước càng khiến lớp chất hữu cơ, vật liệu cháy bên trong các vùng đồng cỏ và rừng tràm ngày càng dày lên. Khi ngập nước, trong điều kiện yếm khí, sự phân hủy chất hữu cơ chậm hơn tốc độ tích lũy hữu cơ. Lớp hữu cơ vì vậy cứ tích lũy cao dần.

Một số trận cháy lớn có thể sẽ tiếp tục xảy ra vì lượng bã hữu cơ đang tích tụ quá lớn, cần có thời gian để phân hủy. Các chuyên gia đang lo ngại khu A2 sẽ là một "ngòi nổ chậm".

Khu A2 đã và đang được ngâm nước trong nhiều năm. Chất hữu cơ ở khu A2 đã tích lũy 13 năm, hiện nay cỏ dày hơn 1 mét. Bên cạnh đó, lớp thảm thực vật ở khu vực này quá dày nên nhiều cây tràm bị đổ ngã vì không thể bám rễ. Những cây tràm đổ trở thành mồi lửa.

Khu A hiện tiềm ẩn những nguy cơ cháy có thể thiêu hủy toàn bộ rừng tràm ở khu A2. Vì vậy, cần phải có những biện pháp kiểm soát toàn diện nhằm quản lý và bảo vệ rừng tràm tránh khỏi những đám cháy huỷ diệt. Chủ động khống chế ngọn lửa chính là một yếu tố tự nhiên cần thiết. Cây tràm sẽ được bảo vệ tốt và tái sinh nhanh sau những trận cháy vừa phải.

• Hương Cát