Vì sao giá điện chưa minh bạch?

Theo EVN, càng mua nhiều điện ngoài ngành giá cao thì EVN càng lỗ, vì vậy cũng dễ hiểu là để cắt lỗ thì phải giảm tối đa lượng điện mua ngoài, thay vào đó là phát các nguồn điện đã hết khấu hao hoặc tiết giảm điện.

Lỗ vẫn phải mua

Năm 2008, với tổng điện thương phẩm theo tính toán của EVN là 68,35 tỉ kWh, tổn thất điện năng dự kiến 9,6% thì tương ứng với điện sản xuất và mua ngoài đạt 77,2 tỉ kWh, trong đó, riêng EVN sản xuất 39,7 tỉ kWh, điện mua của các Cty cổ phần và phát điện độc lập là 13,35 tỉ kWh, điện mua của các nhà máy điện BOT và IPP là 24,11 tỉ kWh.

Trên cơ sở giá bán điện bình quân của năm 2007, EVN dự kiến giá bán điện của năm 2008 đạt khoảng 865đ/kWh, trong đó mức chi phí để tính giá thành điện gồm giá mua điện của các Cty phát điện; giá nhiên liệu đã có tính toán trên cơ sở giá than tăng 20% (theo lộ trình sau khi giá điện tăng từ 1.7.2008); giá khí theo HĐ và giá dầu tăng 582 tỉ đồng; các chi phí vật liệu, dịch vụ mua ngoài, tiền lương, chi phí điện mua ngoài, khấu hao tài sản cố định, sửa chữa lớn, lãi vay ngân hàng.

EVN cho rằng, trong cơ cấu nguồn phát kể trên thì nếu cộng cả các nhà máy điện trước thuộc EVN, nay đã ra CPH thì các nguồn điện kể như mua ngoài đã chiếm tới trên 54,07% tổng nguồn phát điện. Vì vậy, để tối đa hoá lợi nhuận cho các cổ đông thì giá điện sẽ không đơn thuần theo chỉ đạo của EVN. Chỉ tính riêng các nguồn mua ngoài từ các nhà máy điện BOT và IPP thì cả năm 2008, EVN đã lỗ lên tới 6.068 tỉ đồng. Trong khi giá bán điện (nếu chưa được điều chỉnh tăng như đề xuất từ 1.7.2008) thì chỉ đạt trung bình là 860đ/kWh (giá bình quân năm 2007). 

Mặc dù các cuộc đàm phán nảy lửa đã diễn ra khi EVN buộc phải mua điện với giá cao thì tại thời điểm hiện tại giá mua điện của các nhà máy như Hiệp Phước đã lên tới 14 cent/kWh (tương ứng với mức 2.254đ/kWh tại thanh cái); NĐ Amata 6,7 cent/kWh (tương ứng với 1.078,7đ/kWh); Formusa 7,1 cent/kWh (tương ứng với 1.143,1đ/kWh)...

Điển hình là Nhà máy điện Cà Mau, qua rất nhiều lần đàm phán và có sự dàn xếp của lãnh đạo Chính phủ, giá mua điện mới dừng ở mức 6,5 cent/kWh, vậy mà với sản lượng điện dự tính mua của Cà Mau 1 khoảng 4,5 tỉ kWh, EVN cũng dự tính đã lỗ 2.169 tỉ đồng. Một lãnh đạo EVN thừa nhận: Do cung không đủ cầu đặc biệt là vào giờ cao điểm nên hệ thống có bao nhiêu cũng phải phát để đáp ứng cầu, nhưng vào những giờ bình thường hoặc thấp điểm thì càng giảm phát những nguồn giá thành cao thì EVN càng giảm lỗ.

Xã hội hoá ngành điện

Giá điện luôn trong vòng luẩn quẩn vì phải đàm phán giá, trong khi chính EVN cũng thừa nhận là giá điện của các nhà máy điện mới thực tế không thể thấp dưới 5 cent/kWh, nhưng vì đầu ra đã phích cứng nên EVN không thể làm khác. Ông Phạm Mạnh Thắng - Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực - cho rằng, để giải bài toán về giá trong ngành điện thì phải đi đôi với tái cơ cấu ngành điện. Giá điện như hiện nay trong mô hình tích hợp dọc thì rất khó kiểm soát và không thể biết được tính hiệu quả của từng khâu trong dây chuyền phát điện, truyền tải, phân phối điện.

Hiện nay không có căn cứ gì để biết giá thành từng khâu sản xuất kinh doanh điện đã hợp lý hay chưa, hay như đề xuất tăng giá điện của EVN thời gian qua chỉ dựa trên những tính toán cơ học của các yếu tố đầu vào, không có định mức hay tiêu chuẩn rõ ràng. Nếu tách các nhà máy điện độc lập ra khỏi EVN, để thị trường cạnh tranh thực sự ở khâu phát điện thì Nhà nước sẽ không cần can thiệp.

Thực tế vận hành thị trường điện trong nội bộ EVN cho thấy, trong những giờ cao điểm, giá điện được chào bán tới 800đ/kWh và EVN nhất định kiến nghị Chính phủ không chấp nhận đầu tư theo hình thức BOT vì sẽ phải đàm phán một mức giá điện cho cả đời dự án.