Chú trâu đủng đỉnh ''đi qua lịch sử''

Văn hoá 04/03/2021 - 00:57

Trâu là  một con vật vô cùng thân thuộc với người nông dân Việt Nam. Hình ảnh Con Trâu đi vào tiềm thức dân tộc ta với nhiều cung bậc ngữ nghĩa khác nhau. Nó làm nên một phần của lịch sử.

Tuy có bò (cũng là động vật gần giống trâu) cùng kéo cày nhưng trâu vẫn là gia súc chủ lực. Cũng bởi trâu có sức vóc lớn hơn, khỏe hơn (Yếu trâu hơn khỏe bò). Trâu lại chịu được nước sâu như ruộng rộc, ruộng ngập nước, lầy thụt. Bò sợ nước, không thể thích ứng được. Hơn nữa, trâu chịu nắng chịu mưa tốt hơn bò. Khỏe như trâu cơ mà. 
Con trâu đi trước, cái cày theo sau đã thành hình ảnh biểu trưng về cảnh làm ăn của người nông dân Việt Nam.
“Trâu đẻ tháng Mười, người đẻ tháng Sáu”
Đẻ là chuyện sinh sản của con người (phụ nữ) hay động vật giống cái (trâu, bò, lợn, ngựa, dê...). Nhưng sao dân gian lại đem chuyện trâu đẻ để ví với người đẻ nhỉ?  Do gắn bó tới mọi công việc liên quan tới cày bừa, con trâu đặc biệt được lưu ý tới mọi hoạt động của nó trong một năm.
Một năm có hai mùa vụ: Tháng Năm rồi lại tháng Mười/ Con trâu dậy sớm que cời thức khuya (Lê Đình Cánh). Vì đảm đương trọng trách “kéo cày” nên trong thời gian nông vụ chí kì (vụ chiêm: tháng năm âm lịch, vụ mùa: tháng mười âm lịch) cho nên vào những lúc đó, trâu (bò) được quan tâm săn sóc đặc biệt.
Chú trâu đủng đỉnh ''đi qua lịch sử'' - ảnh 1 Tết Ất Sửu - tranh bột màu của danh hoạ Bùi Xuân Phái
Chúng được giữ ấm vào mùa lạnh, tắm mát vào mùa hè, luôn được ăn no cỏ (hoặc rơm khô) và đặc biệt, nếu có con nào thuộc diện “trâu sinh sản” thì người ta sẽ phối giống sao cho trâu không đẻ vào mấy tháng “cao điểm” trong năm. 
Vì trâu có giúp cho việc làm đất (cày, bừa) ổn thỏa thì vẫn phải có người “tiếp ứng”. Lúc làm đất, cày bừa xong mà mấy bà thợ cấy ốm đau hay “nằm bếp” (sinh nở) thì ôi thôi, ai xuống đồng cấy hái cho đây?
Nguyễn Đức Dương (trong Từ điển Tục ngữ Việt, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2010) giải nghĩa câu này là: “Trâu thì đẻ vào dịp tháng Mười (âm lịch) nên chẳng còn biết lấy gì để cày bừa nữa; vợ thì ở cữ tháng Sáu (âm lịch) nên chẳng còn biết lấy ai để cấy hái nữa”. 
Cũng còn một câu tục ngữ “anh em sinh đôi” với câu này: Trâu đẻ tháng Năm, vợ nằm tháng Sáu.
Cả hai tháng (Năm và Sáu) này cũng đều nằm trong khoảng thời gian “thiết quân luật” với trâu bò và với người (thợ cày, thợ cấy). Nông lịch ngày xưa rất quan trọng. Nó chi phối mọi hoạt động của con người. Bởi nếu không biết thu xếp thì người nông dân sẽ không có điều kiện thực hiện cho tốt công việc mùa vụ. Họ luôn phải “trông trời, trông đất, trông mây” và trông đàn trâu trong chuồng sao cho khỏe mạnh để sẵn sàng đảm đương nhiệm vụ.
Đẻ thì thêm trẻ, thêm trâu
Nhưng mà nằm đấy lấy đâu cấy cày?
Chú trâu đủng đỉnh ''đi qua lịch sử'' - ảnh 2 Nông thôn - tranh bột màu Quách Đông Phương
Trâu ta ăn cỏ đồng ta
Trâu ta ăn cỏ đồng ta/ Tuy rằng cỏ cụt nhưng mà cỏ thơm”. Đây đâu chỉ là câu chuyện  nói về trâu và cỏ. Đó là lời khuyên về thái độ của chúng ta đối với sản vật, tài nguyên hay con người gắn liền với nơi ta đang sinh sống. Hạt lúa, củ khoai, con cua, con tép/ Rặng chuối, bờ tre, tiếng bầy chim két....
Đó là tất cả những gì nuôi ta lớn khôn. Rồi nói rộng ra (mà hàm ý này mới là hàm ý cơ bản của câu ca dao), trai gái đến tuổi dựng vợ gả chồng, có thể chọn bất cứ ai ở nơi nào cũng được. Nhưng giá mà, kết duyên với người cùng quê hay gần quê thì tốt hơn. Giống như trâu cần ăn cỏ thì nên gặm cỏ nơi đồng nhà vậy. Cỏ đồng nhà dù có xấu (cỏ cụt) nhưng mà ngon và thú vị (cỏ thơm).
Có người cho rằng câu nói này chỉ có ý nghĩa động viên, an ủi nhau thôi. Không hẳn thế. Bởi, ngẫm cho tận cùng lí lẽ thì câu ca trên mang một giá trị nhân văn sâu sắc lắm. Ngày xưa đã thế và bây giờ vẫn thế. Cũng bởi lẽ, cái gì gần với ta, gắn bó với ta thì bao giờ cũng có một ý nghĩa đặc biệt. Có con mà gả chồng gần/ Sẵn bát canh cần nó cũng đem cho. Quả là thế thật. Con cái thành gia thất, nếu làm ăn sinh sống gần gũi với ông bà cha mẹ, khi cần “ới một tiếng” là có mặt, quả là hạnh phúc lắm thay. Nhưng còn có điều này như một lẽ đời muôn thuở: Nơi ta sinh ra và lớn lên bao giờ cũng năng tình, nặng nghĩa, thiêng liêng như một tri ân gắn bó cội nguồn.
Chú trâu đủng đỉnh ''đi qua lịch sử'' - ảnh 3 Trâu - tranh bột màu Lê Thiết Cương